نگاهي به سير ترجمه هاي رباعيات خیام به فرانسه

نخستین بار ژان باتیست نیکولا، 464 رباعی منسوب به خیام را به زبان فرانسه ترجمه و در سال 1867م منتشر کرد. این ترجمه، از اولین و قدیمی ترین ترجمه‏های فرانسوی رباعیات خیام به شمار می‏رود. البته قبل از او، گارسن دو تاسی خاورشناس فرانسوی، در نوشته‏ای با عنوان یادداشت هایی درباره خیام که در سال 1857م منتشر شد، ده رباعی خیام را به فرانسه درآورده بود. در سال 1902م شارل گرولو به ترجمه جدیدی از رباعیات خیام از روی نسخه خطی مورخ 865 ق. کتابخانه بادلیان آکسفورد همت گماشت و با نگاهی متفاوت از نیکولا به خیام نگریست. پس از آن، تا سال 1921م. چهار ترجمه فرانسوی دیگر از رباعیات خیام توسط روبر دلپش (1910م)، جمس هانری هالار (1912م)، اودت سن‏لیس (1916م) و ژ. م. کارپانتیه (1921م) عرضه شد که همگی آنها از ترجمه انگلیسی فیتز جرالد بهره گرفته بودند.

محمّد قزوینی در دوره اقامت خود در فرانسه، در شکل‏گیری دو ترجمه فرانسوی از رباعیات خیام نقش ارزنده‏ای ایفا کرد: در سال 1920م کتابی از او و کلود آنه، که ترجمه 144 رباعی خیام بود، ارائه شد. فرانتس توسن نیز در ترجمه 200 رباعی خیام که در سال 1924م به همراه تصاویری زیبا به چاپ رسید، از راهنمایی های قزوینی برخوردار گردید. این ترجمه، مقدمه‏ای به قلم حسن مقدم (علی نوروز) نمایشنامه‏نویس ایرانی دارد که صادق هدایت در نگارش ترانه‏های خیام (1313ش/ 1934م) از آن متأثر بوده است.

آندره ژید نویسنده معروف فرانسوی، به دلیل ناتوانی ها و ناهمواری هایی که در کار مترجمان فرانسوی زبان می‏دید، می‏پنداشت زبان فرانسه کمتر از زبان انگلیسی آمادگی و ظرفیت ترجمه رباعیات خیام را دارد. اما آرتور گی در مقدمه ترجمه‏ای که به سال 1935م فراهم آورد، عقیده‏ای بر خلاف او ابراز کرد. البته خود وی نتوانست نمونه موفقی از این توانایی را عرضه کند و ترجمه موزونش به دلیل تقلید از شیوه قافیه‏بندی اصلی رباعیات خیام تصنعی از کار درآمد.

در 1954م ایو ـ ژرار لودانتک رباعیات خیام را بر مبنای ترجمه فیتز جرالد به فرانسه برگرداند و در 1958م پی‏یر پاسکال ترجمه روشنی از 400 رباعی منسوب به خیام را پس از مقابله چندین نسخه خطی و چاپی ارائه کرد. در همین سال، آرمان روبن هم ترجمه دیگری از رباعیات خیام ترتیب داد.

در سالگرد صدمین سال ترجمه فیتز جرالد، امیل دزیرون شاعر بلژیکی، رباعیات خیام را به شعر درآورد و به زبان فرانسه منتشر کرد (1959م) در صدمین سال ترجمه نیکولا نیز انتشارات سگرس پاریس کتاب او را در دو قطع بزرگ و جیبی تجدید چاپ کرد (1965م). چهار سال بعد، یعنی در 1969م، شاپلن شاعر فرانسوی، یکی از زیباترین ترجمه‏های فرانسوی رباعیات خیام را در قالب چهاربیتی منتشر ساخت.

از ایرانیان آشنا به زبان فرانسه نیز که به ترجمه رباعیات خیام همت گماشتند، بجز محمّد قزوینی که ذکر او گذشت، باید از ابوالقاسم اعتصام‏زاده یاد کرد که در سال 1931م رباعیات خیام را به شعر دوازده‏ هجایی (الکساندرن) برگرداند و فرهنگستان زبان فرانسه از او تقدیر کرد. محمّدمهدی فولادوند هم ترجمه فرانسوی رباعیات خیام را نخست در سال 1960م در پاریس و سپس در سال 1965م در تهران منتشر ساخت. مصطفی فرزانه نیز در سال 1993م کتاب ترانه‏های خیام صادق هدایت و رباعیات آن را با همکاری ژ. مالاپلات به فرانسه برگرداند.

از آخرین ترجمه‏های فرانسوی رباعیات خیام، ترجمه‏ای است که ژیلبر لازار استاد بازنشسته زبانها و تمدن ایرانی در دانشگاه سوربن انجام داده و متن دوزبانه آن تحت عنوان صدویک رباعی خیام در سال 1378شمسی در تهران به چاپ رسید.